ng ườ i quảng đihttps://thuviensach.vn
ăn mì quảng 1

https://thuviensach.vn

https://thuviensach.vn

Tác giả giữ bản quyền
Nhà xuất bản Trẻ xuất bản
theo hợp đồng sử dụng tác phẩm tháng 4 năm 2012

Minh họa: Đỗ Hoàng Tường
BIỂU GHI BIÊN MỤC TRƯỚC XUẤT BẢN ĐƯỢC THỰC HIỆN BỞI THƯ VIỆN KHTH TP.HCM

Nguyễn Nhật Ánh, 1955Người Quảng đi ăn mì Quảng: tạp văn / Nguyễn Nhật Ánh; Đỗ Hoàng Tường minh họa. - Tái bản. T.P. Hồ Chí Minh: Trẻ, 2012.
204tr.; 20 cm.
1. Văn xuôi Việt Nam. 2. Văn học Việt Nam -- Thế kỷ 21.
1. Vietnamese prose literature. 2. Vietnamese literature -- 21st century.
895.9228084 -- dc 22
N573-A60

https://thuviensach.vn

https://thuviensach.vn

4

https://thuviensach.vn

Tạp văn của Nguyễn Nhật Ánh
Nguyễn Nhật Ánh – thơ.
Nguyễn Nhật Ánh – văn xuôi về tuổi mới lớn.
Nguyễn Nhật Ánh – truyện liên hoàn về sinh hoạt thiếu
nhi và xứ sở phù thủy.
Nguyễn Nhật Ánh – Anh Bồ Câu gỡ rối tơ lòng...
... Và bây giờ Nguyễn Nhật Ánh – tạp văn.
Mười lăm năm trước, cùng làm việc buổi chiều với
Nguyễn Nhật Ánh ở tòa soạn một tờ nhật báo, tôi đã
nghe anh ấp ủ những đề tài dự định cho một cuốn tạp
văn. Không lạ gì, thể văn khiêm nhường này đã cuốn hút
một số nhà văn từng thành đạt trong những thể loại lớn.
Gần với tùy bút, tạp văn cũng là một thứ essais, một thứ
thử nghiệm, và vì là thử nghiệm, nên thường ít người thủy
chung với nó.
Tôi những tưởng Nguyễn Nhật Ánh viết tạp văn cũng
như anh chơi một ván bóng bàn xả hơi giữa hai chương
tiểu thuyết. Vậy mà lúc khoan lúc nhặt, anh vẫn gắn bó với
thể loại “thiên thần nhỏ” này suốt mười lăm năm để bây
giờ có một tập sách trả ơn cho nó.

5
https://thuviensach.vn

Đọc tạp văn Nguyễn Nhật Ánh, thấy anh vẫn phát huy
chất humour, dí dỏm sở trường trong văn tự sự của mình.
Khi anh bàn đến chuyện thu nhỏ các đồ vật nhân nói về
sân khấu nhỏ, khi anh cắt nghĩa hiện tượng bắt chước
thần tượng, hay khi anh luận bàn chuyện hàng giả, chuyện
tấm lịch - để mượn ngôn ngữ quảng cáo trên truyền hình,
người đọc bao giờ cũng muốn đặt cuối các đoạn văn của
anh một chữ Konica – mỉm cười. Thơ và văn xuôi Nguyễn
Nhật Ánh vốn không quen đụng chạm những vấn đề thời
sự – xã hội trực tiếp. Thành ra thể loại tạp văn này hình
như đã được chọn để gửi gắm con người xã hội của anh.
Nhưng mà ngòi bút Nguyễn Nhật Ánh bản chất là ôn nhu,
nên giọng văn anh lúc nào cũng từ tốn, thanh thỏa, không
bao giờ lên giọng dạy đời, dù là nói những chuyện bức
xúc, như nỗi khổ của người chị luống tuổi còn độc thân
khi làm thủ tục sang tên nhà hay nỗi khó của một làng
quê đi quyên tiền để sửa chữa một đoạn đường lầy lội.
Trong tập sách này, giữa chợ và siêu thị, giữa sách in và
e-book, giữa quạt Ba Tiêu và quạt Cophaco, giữa thư pháp
chữ Hán và thư pháp chữ Việt, giữa cái phong linh ngày
trước và cái phong linh bây giờ, Nguyễn Nhật Ánh không
giấu giếm sự thiên vị của mình đối với cái thứ nhất. Cũng
dễ hiểu thôi, cái lý trí phân tích ở đây được nâng đỡ bởi lý
lẽ của hoài niệm. Nhưng hoài niệm không phải là hoài cổ;
còn người dẫn dắt và bình luận sự kiện ở đây vẫn không
hề đánh mất dáng dấp hiện đại của mình. Chất hiện đại
của ngòi bút Nguyễn Nhật Ánh bộc lộ rõ qua những bài

6

https://thuviensach.vn

viết về bóng đá và những bài phê bình phim võ thuật, đặc
biệt là bài phân tích chỗ được và chỗ chưa được của bộ
phim Ngọa hổ tàng long. Tài năng của Nguyễn Nhật Ánh
trong bình luận bóng đá thì đã được khẳng định qua loạt
bài ký bút danh Chu Đình Ngạn trên báo Sài Gòn Giải
Phóng nghe đâu sẽ được tập hợp và in thành sách nay mai.
Là tạp văn, tập sách này nói đủ thứ chuyện trên trời
dưới bể, nhưng rồi không phải ngẫu nhiên mà tác giả lại
chọn nhan đề là Người Quảng đi ăn mì Quảng. Bao nhiêu
nhà văn đã thao bút qua việc bình phẩm các món ăn dọc
đường đi của dân tộc mình từ Bắc vào Nam: Tản Đà,
Nguyễn Tuân, Thạch Lam, Vũ Bằng, Võ Phiến... Nguyễn
Nhật Ánh là người Quảng, lại còn mở quán để quảng bá
các đặc sản quê mình, làm sao mà anh không viết về cái
món ăn đã đi vào ca dao:
Thương nhau múc bát chè xanh,




Làm tô mì Quảng cho anh xơi cùng.

Có điều Nguyễn Nhật Ánh bình phẩm món ăn thì ít
mà bình phẩm về tâm tình của người ăn thì nhiều. Ai mà
không đồng ý khi anh nói rằng người Quảng ở Sài Gòn đi
ăn mì Quảng là để tìm một chút hương vị quê nhà, một
chút thôi, chứ không bao giờ là trọn vẹn. “Người Quảng xa
xứ đi ăn mì Quảng không giống như khi đi ăn những thứ khác
như lẩu dê hay bò bảy món. Họ không chỉ ăn bằng miệng, bằng
vị giác hay khứu giác, không phải đơn thuần chỉ để thưởng
thức cái ngon. Người Quảng đi ăn mì Quảng là đi ăn bằng tâm

7
https://thuviensach.vn

trạng. Họ bước vào quán bán mì Quảng bằng bước chân hồi
hộp, thắc thỏm, với tất cả nỗi háo hức phập phồng như đến
điểm hẹn với người quen cũ. Gặp tô mì Quảng giữa Sài Gòn,
với người Quảng đó là nỗi mừng rỡ “tha hương ngộ cố tri”.
Không phải người Quảng Nam, ở Sài Gòn tôi cũng thường
ăn mì Quảng ở những quán ăn “chính hiệu” với rau sống
chở vào từ Hội An, vậy mà hình như chỉ một lần tôi cảm
nhận hết cái hương vị mì Quảng khi, trên đường từ Đà
Nẵng về Bình Tú một buổi chiều cuối năm, dừng xe ăn tô
mì Quảng nhưn tôm thịt ở thị trấn Nam Phước (là chỗ ở
hiện nay của Gia Khanh – L. đó, phải không?). Thì ra ăn
một món ăn còn là thụ hưởng cái không khí, cái tâm thế
khi mình ngồi ăn.
Bây giờ ngồi viết bài này cho tập sách Nguyễn Nhật
Ánh cũng vào một ngày giáp Tết, nhớ tô mì Quảng ngày
nào ở Nam Phước, rồi lại nhớ câu thơ của bạn trên một tờ
báo xuân (Con dế giang hồ đang nhớ quê!), chao ôi, tôi cũng
lẩn thẩn mà bắt chước Nguyễn Nhật Ánh viết tạp văn mất
rồi!
Nhà phê bình văn học
Huỳnh Như Phương

8

https://thuviensach.vn

https://thuviensach.vn

10 ng uyễ n n hật án h

https://thuviensach.vn

lớn và nhỏ

t

háng vừa rồi, báo chí nói nhiều đến cuộc
Liên hoan Sân khấu nhỏ ở 5B Võ Văn Tần. Lật tờ
báo nào ra cũng bắt gặp những dòng giới thiệu, tuyên
truyền cho sân khấu nhỏ. Đọc hoài, đến nỗi bị ám ảnh.
Rồi một lúc bần thần nghĩ ngợi, tôi bỗng giật mình
nhận ra trong thời đại ngày nay không chỉ sân khấu
mà có quá nhiều thứ bị thu nhỏ.
Bây giờ đi ra đường, người ta gặp vô số những nhà
hàng mini. Chúng tồn tại một cách hiên ngang, thậm
chí ồn ào, dọc các dãy phố, với vẻ phô trương của một
“thể loại” vừa được khẳng định. Lớn lên từ “phong

ng ườ i quảng đi https://thuviensach.vn
ăn mì quảng 11

trào”, bên cạnh cái ăn, còn có cái ở. Khách sạn vốn
quen được xem như một cơ ngơi đồ sộ, bây giờ cũng
sẵn sàng từ bỏ hình ảnh truyền thống của mình để thu
nhỏ lại thành khách sạn mini. Cố nhiên, cái mặc cũng
không chịu tụt hậu. Nếu trước đây, nhiều cô gái thích
mặc áo hở ngực thì bây giờ các cô lại chuộng kiểu áo hở
bụng hoặc... phơi lưng. Sở dĩ có sự “thay đổi mẫu mã”
này không phải vì biểu tượng cái đẹp của phụ nữ ngày
nay đã chuyển từ bộ phận này sang bộ phận khác mà
có lẽ vì chủ nhân các “phòng triển lãm lưu động” này
bất chợt khám phá ra rằng bất cứ một “mặt hàng” nào
dù quý hiếm đến đâu nếu cứ bày lồ lộ trước mắt bàn
dân thiên hạ ngày này qua ngày khác tất sẽ giảm giá
trị và không còn thu hút “khán giả” nữa. Chính nhờ
quy luật “cung cầu” này mà các vị trí vốn được xem là
thứ yếu, hạng hai như lưng và bụng bỗng trở nên có
giá. Và dưới sự “hướng dẫn thẩm mỹ” của các nàng,
không ít đấng mày râu đã phải điều chỉnh quan niệm
của mình về cái đẹp để thích ứng với xu thế mới(!).
Nhưng sự thu nhỏ kích thước của cái mặc thường biểu
hiện hùng hồn và tập trung nhất tại các kỳ thi hoa
hậu và người mẫu, đặc biệt ở những màn trình diễn
áo tắm. Ở đó, người ta có thể tìm thấy trang phục của
Eva với những mảnh vải bé tẹo như những chiếc lá
nho đính vào những chỗ đôi khi không được bé tẹo
cho lắm ở một số người. Những nhà soạn tự điển đạo
mạo và đáng kính nếu đặt chân vào đây hẳn sẽ vô cùng
bỡ ngỡ về sự lạc hậu của mình khi đưa ra những định
nghĩa về y phục. Trong một số trường hợp, quần áo

12 ng uyễ n n hật án h

https://thuviensach.vn

không làm chức năng “che thân” mà ngược lại “khoe
thân”. Nêu lên hiện tượng này cũng chỉ như nêu một
nhận xét về những điều tai nghe mắt thấy, chứ người
viết không mong làm cái sự quá sức gay go là đánh giá.
Nhất là trong thời buổi bùng nổ thông tin hiện nay,
người ta đang ầm ĩ lên rằng thế giới mỗi ngày một thu
nhỏ lại. Mà thế giới bao la dường kia còn thu nhỏ lại
được thì hà cớ gì dăm mảnh vải trên người lại không
được quyền bé đi một tí để chiều theo dòng chảy của
văn minh và để cho... vui mắt? Có người sẽ bảo như
vậy và nếu lao vào tranh cãi thì sẽ gặp lắm chuyện rầy
rà. Thôi thì ở đây, nhân cuộc Liên hoan Sân khấu nhỏ,
ta chỉ bàn về sự “thu nhỏ” mà thôi.

* * *
Con người ta không chỉ ăn, mặc, ở. Còn có bao nhu
cầu khác như di chuyển, làm việc, nghỉ ngơi, giải trí,
thưởng thức những thú vui vật chất và tinh thần... Và
đáng ngạc nhiên thay, cái xu hướng thu nhỏ dường
như đã và đang xâm nhập vào tất cả mọi lãnh vực. Từ
cái máy bộ đàm cồng kềnh đến loại điện thoại thông
dụng rồi đến cái máy liên lạc nhỏ xíu nhét trong thắt
lưng là cả một quá trình tiến hóa từ khủng long đến...
thằn lằn. Cái máy tính to đùng biến mất, nhường chỗ
cho loại máy tính gọn nhẹ lọt thỏm trong túi áo đàn
ông và bóp cầm tay của phụ nữ. Xe đạp biến tướng
thành xe đạp mini, Vespa đẻ ra Vespa mini và bây giờ
người dân thành phố đã khá quen mắt với những chiếc

ng ườ i quảng đi https://thuviensach.vn
ăn mì quảng 13

xe gắn máy nhỏ xíu chạy nhan nhản ngoài phố. Ngay
cả phương tiện giao thông công cộng như xe bus, tưởng
không có lý do gì để giảm thiểu kích cỡ và sức chứa,
cũng bắt đầu “mini hóa” để trở thành microbus. Nghe
nói trên thế giới hiện nay, người ta cũng đang tìm cách
thu nhỏ thước tấc một số máy bay, cả các con tàu vũ
trụ. Đụng đến “vũ trụ” e rằng hơi quá, mặc dù ngay cả
vũ trụ vô biên kia chưa chắc đã tránh thoát nguy cơ bị
thu nhỏ: sau từ cosmos (vũ trụ), người ta đã không ngại
ngần sáng tạo ra từ microcosm (tiểu vũ trụ)!
Những bà nội trợ bận rộn ít có điều kiện đọc báo,
nghe đài vẫn có thể cảm thấy thế giới đang bé dần đi
trong tay mình. Những cái quạt máy nhỏ xíu, những
cây đèn pin tí hon, những chai nước giải khát bé tẹo
đang xâm chiếm các cửa hàng tạp hóa từng giờ. Ngay
cả chiếc ô được làm ra cốt để che nắng che mưa bây
giờ cũng chỉ lớn bằng phân nửa những chiếc ô kềnh
càng của thế hệ trước. Trước những đổi thay chóng
mặt này, có cảm giác như nhân loại muốn biến mảnh
đất mình đang sống trở thành xứ sở của những người
Lilliput.
Nhưng đó chỉ là những tiện nghi vật chất, sẽ có
người kêu lên, vật chất bé lại một tí cũng không sao,
còn những gì thuộc về tinh thần thì không hẳn thế,
không bao giờ thế! Xin thưa, cũng thế thôi! Thậm chí
trong đời sống tinh thần, những phương tiện phục vụ
càng “co rút” theo một tỷ lệ tệ hại hơn nhiều. Từ màn
ảnh đại vĩ tuyến đến màn hình 14 inch dành cho phim
video là cả một cuộc cách mạng vi mô hóa. Lần lượt,

14 ng uyễ n n hật án h

https://thuviensach.vn

chiếc cassette bé lại bằng cuốn sách. Còn cuốn sách
thì bé bằng hộp diêm. (Và hộp diêm, đến một lúc nào
đó, nó sẽ thu nhỏ lại bằng một cái gì đó nó chợt nghĩ
ra). Ngay cả bóng đá, vốn được mệnh danh là môn thể
thao vua với những sân vận động hàng trăm ngàn chỗ
ngồi, cũng phải hòa mình với thời đại bằng một thuật
ngữ lạ lùng và đầy mâu thuẫn: bóng đá mini!

* * *
Như vậy, chuyện “thu nhỏ lại” quả là có thật, thấy
được và sờ được. Nhưng người ta thu nhỏ mọi thứ lại
để làm gì vậy? Chẳng lẽ đó chỉ là một thú chơi ngông,
một ý thích bốc đồng của con người thời hiện đại? Ấy,
xin chớ có hiểu lầm! Thu nhỏ một bộ ngực hay một
cặp đùi còn có thể cho là chuyện tùy hứng chứ người
ta đã thu nhỏ tới cả chiếc máy bay thì cái chuyện trái
khoáy này hẳn có chỗ diệu dụng của nó.
Thực ra cái chuyện thu nhỏ không phải chỉ mới xảy
ra ngày hôm qua. Đọc truyện Tây Du, chúng ta thấy
cây Như Ý bổng to đùng của Tôn Ngộ Không đã bao
nhiêu lần bị thu nhỏ lại chỉ bằng cây kim để họ Tôn
giắt vào mép tai. Và Thiết Phiến công chúa cũng năm
lần bảy lượt rút gọn kích thước của chiếc quạt Ba Tiêu
(vốn để quạt tắt núi lửa) nhét vào trong miệng. Chắc
không ai ngây thơ đến nỗi tin rằng bà Thiết Phiến thu
nhỏ chiếc quạt lại để làm tăm xỉa răng và họ Tôn biến
cây trụ kình thiên kia bé chỉ bằng cây kim để ngoáy tai
cho đỡ ngứa. Cái mục đích của sự “thu nhỏ” ở đây rất

ng ườ i quảng đi https://thuviensach.vn
ăn mì quảng 15

rõ ràng: nó giúp họ Tôn tránh cồng kềnh, vướng víu
trong di chuyển, nhảy nhót cũng như tăng cường khả
năng cơ động trong chiến đấu tay không và nó giúp
Thiết Phiến công chúa có điều kiện che giấu và bảo vệ
báu vật trước những phường đạo chích. Thì ra ngay
cả các bậc thần tiên, các vị cũng chẳng “nhỏ” để mà
“nhỏ”, mà chính vì cái sự tiện lợi của nó.
Chúng ta không phải là thần tiên, nhưng không vì
vậy mà mục đích và ý nghĩa của sự thu nhỏ của chúng
ta khác đi. Chúng ta cũng chỉ vì lợi ích và sự tiện dụng.
Khách sạn mini và nhà hàng mini chỉ cần tận dụng cơ sở
có sẵn, tiết kiệm được diện tích, quy mô xây dựng, vốn
đầu tư, cả thuế má, nhưng khả năng tranh chấp khách
hàng và mức độ lợi nhuận chưa chắc đã kém cạnh so
với một số nhà hàng, khách sạn bề thế khác. Hơn nữa,
nhờ là mini, khi cần thay đổi nội dung kinh doanh, sự
“trở bộ” của nó ắt sẽ rất lẹ làng, dễ thích ứng. Quần
áo mini thì tiết kiệm được vải vóc, lại tăng cường khả
năng “quảng cáo”. Xe cộ mini thì dễ luồn lách, quanh
co, khuân lên vác xuống, nhất là trong thời đại mà nạn
kẹt xe đang trở nên một thảm họa toàn cầu. Microbus
12 chỗ ngồi vẫn hấp dẫn hành khách hơn ông anh 50
chỗ ngồi của nó. Rồi điện thoại, ti-vi, cassette, radio,
bây giờ con người không phải ngồi một chỗ mới sử
dụng được. Từ khi chúng được thu nhỏ, người ta có
thể giắt chúng trong mình như giắt một cây bút máy
và bắt chúng phục vụ trên từng cây số. Trên thế giới,
đã có những loại xe đạp có thể gấp lại như chiếc ô,
những căn lều trại gấp lại bằng cái túi xách và những

16 ng uyễ n n hật án h

https://thuviensach.vn

ng ườ i quảng đi https://thuviensach.vn
ăn mì quảng 17

chiếc xe hơi có thể xếp gọn lỏn trong một chiếc... va-li.
Cứ tưởng tượng đến cảnh một ngày nào đó mình kẹp
một chiếc xe hơi trong nách như Tôn Ngộ Không giắt
cây Như Ý bổng trên mép tai, chắc không ai là không
thú vị gật gù: “Cái sự thu nhỏ quả là hay đáo để!”.
Như vậy, đa phần những cái “nho nhỏ” với ưu điểm
linh hoạt, cơ động, giá rẻ (nếu sản xuất đại trà) được
làm ra cốt nhằm thỏa mãn những nhu cầu của con
người hiện đại vốn ngày càng ít thì giờ trong một thế
giới phát triển đến mức chật chội, ngổn ngang. Với
khả năng phục vụ đến tận răng và trên mọi địa bàn,
rất có thể chẳng bao lâu nữa cái đội quân nho nhỏ
này sẽ tràn ngập và biến thế giới chúng ta đang sống
thành thế giới của những đồ vật mini mà không cần
đến trí tưởng tượng của Walt Disney. Thì ra người ta
“thu nhỏ” là để “mở rộng”, để gia tăng khả năng bành
trướng và chiếm lĩnh người tiêu dùng. Cái nhỏ ở đây
là cái nhỏ của hạt tiêu, của mũi dùi: càng nhỏ, càng
nhọn, càng khoan sâu!

* * *
Thu nhỏ, như vậy, có vẻ như là một xu thế thời đại.
Nhưng cái sân khấu nhỏ của chúng ta lại dường như
chẳng liên quan gì đến những nhận định này. Với các
phương tiện được thu nhỏ, người ta có thể nghe nhạc
lúc đi đường hoặc xem phim trong phòng ngủ, nhưng
với sân khấu nhỏ khán giả vẫn phải bước ra phố, mua
vé, chen nhau vào chỗ. Về phương diện tiện nghi, sân

18 ng uyễ n n hật án h

https://thuviensach.vn

khấu nhỏ chẳng đem lại một cải tiến nào đáng kể. So
với cha ông mình, khán giả sân khấu ngày nay đổ mồ
hôi chẳng ít hơn là bao.
Đã nhỏ, lại không có gì mới trong cung cách phục
vụ, sân khấu nhỏ dĩ nhiên không có ý đồ lẫn khả năng
“phủ sóng” trên diện rộng. Khán giả phim video chắc
chắn đông hơn khán giả phim màn ảnh rộng, nhưng
khán giả của sân khấu nhỏ chắc chắn ít hơn khán giả
của sân khấu không nhỏ, ít ra là vì sức chứa của nó.
Thế thì sân khấu nhỏ của chúng ta hiện nay là gì? Có
người gọi nó là sân khấu thể nghiệm hoặc sân khấu
tiên phong. Nhưng những định nghĩa loại này có vẻ
hướng về tương lai hơn là hiện tại. Riêng tôi, tôi ngờ
rằng sân khấu 5B Võ Văn Tần sở dĩ mang tên là sân
khấu nhỏ chỉ vì diện tích của nó không lớn mà thôi!
Lịch sử hình thành của sân khấu này chưa bao giờ
được bắt đầu bằng ý đồ thể nghiệm. Thoạt tiên nó
chỉ là nơi những anh em trẻ, tài năng và tâm huyết
nhưng không có đất dụng võ - đa số là đạo diễn và
diễn viên sắp hoặc vừa mới tốt nghiệp - tụ tập lại tập
dượt và dàn dựng một vài vở kịch cho thỏa lòng yêu
nghề. Và khi những kịch sĩ diễn kịch chỉ vì lòng yêu
nghề chứ không phải vì lòng yêu... tiền thì họ không
bị bất cứ một áp lực nào ngoài áp lực của sự hoàn mỹ
và mùa gặt hái của họ dĩ nhiên là những vở diễn nếu
chưa hay thì cũng chững chạc, đứng đắn. Chất lượng
kêu gọi chất lượng: khán giả đến với sân khấu nhỏ là
những khán giả chọn lọc, loại công chúng thường chỉ
gặp trong mơ. Ngay từ vở diễn đầu tiên, sự đồng cảm

ng ườ i quảng đi https://thuviensach.vn
ăn mì quảng 19

giữa người diễn và người xem đã đem đến sự thành
công đáng cảm động cho sân khấu nhỏ. Và cho đến
nay, trải qua bao thăng trầm, sự gắn bó giữa sân khấu
nhỏ và công chúng của nó chưa bao giờ nguội lạnh.
Ý định thể nghiệm với sân khấu nhỏ chỉ xuất hiện
về sau, một phần nảy sinh từ thực tiễn biểu diễn, một
phần đến từ lý thuyết thực nghiệm của các phong trào
cách tân kịch nghệ châu âu. Nhưng cho đến nay, nó
chỉ mới ở trong giai đoạn tìm đường, chưa đủ minh
bạch để có thể đặt tên cho một loại hình sân khấu.
Vì vậy, “sân khấu nhỏ chỉ vì nó nhỏ” là cách nói gần
với thực tế nhất. Bởi suy cho cùng, khán giả đến với
sân khấu thực ra không phải vì nó nhỏ hay nó lớn mà
chủ yếu vì chất lượng thẩm mỹ mà nó đem lại. Làm
được như vậy, nghĩa là duy trì được niềm tin của khán
giả vào nghệ thuật kịch vốn đang bị thờ ơ thì dẫu sân
khấu nhỏ chẳng tự nhân mình lên được, cái nhỏ này lẽ
nào chẳng phải là cái nhỏ cần thiết hay sao?
Sài Gòn Giải Phóng chủ nhật, 6-6-1993

20 ng uyễ n n hật án h

https://thuviensach.vn

đằng sau
những cái nốt ruồi

h

ôm nọ, tôi và một người bạn phải một
phen hú vía. Vừa từ dưới hồ bơi công cộng bước lên,
đã gặp ngay năm, sáu tay “tướng cướp” đang lừng lững
từ ngoài cổng tiến vào. Tất cả đều có bề ngoài giống
hệt nhau: quần trắng, áo đen, tay áo xắn tận nách,
tóc húi cao phô cái gáy trắng nhởn, mặt lạnh như tiền
không một cái nhếch môi. Dường như chưa cho thế là
đủ, mỗi người còn ốp thêm vào mắt một đôi kính đen
ngòm trông phát sốt. Nhìn họ lầm lì nối gót nhau vào

ng ườ i quảng đi https://thuviensach.vn
ăn mì quảng 21

phòng thay quần áo, tưởng như bên trong sắp đổ máu
tới nơi!
May làm sao, chỉ vài phút sau họ lại đi ra. Lần này,
với độc một chiếc quần tắm trên người, trông họ đã
khác. Khi rũ bỏ những thứ nghi trang lẫn vẻ mặt cô
hồn đằng sau cánh cửa gỗ, nom họ giống mọi người
hơn, nghĩa là lương thiện. Thậm chí khi tháo những
cặp kiếng “hình sự” kia ra khỏi mắt, mặt họ trông non
choẹt, mười chín đôi mươi. Hóa ra họ chẳng phải là
những sát thủ đến từ đảo Sicile hay từ những mỏ vàng
Texas. Đấy chỉ là những chàng trai ưa lập dị của chúng
ta.
Mãi về sau, khi có dịp xem một vài bộ phim xã
hội đen của Hồng Kông, tôi mới rõ những chàng trai
hôm nọ đã vay mượn cái vỏ bề ngoài lạ lẫm kia từ
đâu. Nhưng sự sao chép này không phải là hiện tượng
hiếm hoi, càng không duy nhất. Từ khi diễn viên Jane
March xuất hiện trong phim Người tình với chiếc nón
hẹp vành, loại nón này lập tức được các cô gái ưa
chuộng đến mức các nhà sản xuất phải vội vàng nghiên
cứu mẫu mã và tung ra hàng loạt.
Thế mới biết, để văn hóa của dân tộc này được chấp
nhận bởi một dân tộc khác xem ra còn lắm cam go
nhưng để lối ăn mặc của nước này du nhập vào nước
nọ đôi khi lại quá sức dễ dàng. Cố nhiên, trang phục
cũng là một biểu hiện của văn hóa, nhưng nó là bề nổi.
Để đến được với bề sâu, đòi hỏi phải cảm thông và
thấu triệt. Đến với bề nổi, chỉ cần mô phỏng, nói khác
đi, là bắt chước!

22 ng uyễ n n hật án h

https://thuviensach.vn

* * *
Tuổi trẻ thường hay bắt chước, thời nào cũng vậy.
Điều đó xét ra chẳng có gì đáng trách. Khi chưa đủ
từng trải để định hình một bản lĩnh, một phong cách,
tuổi trẻ thường tìm cách lấp đầy “chỗ thiếu” của mình
bằng cách cố giống với một hình ảnh nào đó, theo họ
là chuẩn mực. Cha ông ta ngày xưa, khi trẻ chắc không
ít cụ học đòi vẻ đạo mạo của một ông Nghè hay phong
thái uy nghi của một viên quan Tổng trấn. Với các
phương tiện truyền thông không ngừng được cải tiến,
tuổi trẻ ngày nay có nhiều cơ hội và nhiều thần tượng
hơn để chọn lựa và mô phỏng. Suy cho cùng, đó cũng
là một hình thức tự khẳng định, dĩ nhiên theo cái cách
của tuổi trẻ.
Với thời gian và sự trưởng thành, tuổi trẻ sẽ dần dà
tìm ra bản sắc đích thực của mình và bấy giờ sự bắt
chước, chẳng còn lý do để tồn tại, sẽ chỉ là những trò
chơi lẩm cẩm của quá khứ.
Nhưng trong khi tuổi trẻ vẫn còn... trẻ, thì họ thường
bắt chước những ai? Chắc không khó lắm để tìm ra
giải đáp! Thầy cô và các bậc huynh trưởng trong gia
đình tất có ảnh hưởng nhất định đến tuổi trẻ, nhưng
đó là những tác động có tính riêng rẽ, không mang ý
nghĩa phổ quát. Như thực tế đã chỉ ra, chính những
ngôi sao ca nhạc, nghệ sĩ sân khấu, minh tinh điện ảnh
và những tài năng kiệt xuất trong thể thao thu hút sự
chú ý nhiều nhất do đó tạo ảnh hưởng nhiều nhất đến
tuổi trẻ, hiểu như một cộng đồng.

ng ườ i quảng đi https://thuviensach.vn
ăn mì quảng 23

Trong một thời gian dài, điều này khó thể khác đi,
vì đây chính là những nhân vật hoạt động trong các
lãnh vực có tính xã hội rộng rãi, lại không ngừng được
các phương tiện thông tin đại chúng quảng bá hình
ảnh đi cùng khắp, thậm chí vào tận các giấc mơ thầm
kín của bao chàng trai, cô gái đương thì.

* * *
So với các nghệ sĩ biểu diễn, ảnh hưởng của các nghệ
sĩ sáng tạo đối với tuổi trẻ chậm chạp hơn và ít trực
tiếp hơn. Đối với người thưởng ngoạn, khám phá vẻ
duyên dáng của diễn viên bao giờ cũng nhanh hơn việc
nắm bắt ý đồ của đạo diễn. Và điều đó chẳng có gì là lạ.
Thời nào cũng vậy, các triết gia, nhà văn, họa sĩ,
nhà viết kịch, kể cả đạo diễn sân khấu lẫn đạo diễn
điện ảnh đều “cam tâm” đóng vai trò chiếc bóng lặng
thầm đằng sau tác phẩm của mình. Trong mọi trường
hợp, khán giả hội họa đến phòng triển lãm là để xem
tranh chứ không phải để xem người vẽ ra bức tranh
đó. Tương tự, độc giả văn chương yêu một nhà văn
nào đó chính là yêu những cuốn sách anh ta bày bán
ngoài cửa hiệu chứ không phải say mê bản thân nhà
văn. Xem xong bức tranh, đọc xong cuốn sách, tức nhu
cầu tinh thần đã được thỏa mãn, người thưởng ngoạn
không có lý do gì để nấn ná lâu hơn. Tên tác giả sau đó
có khi họ còn quên bẵng, nói gì đến chuyện nhớ người
nhớ mặt.
Như vậy, tác phẩm về mặt nội dung, là chiếc cầu

24 ng uyễ n n hật án h

https://thuviensach.vn

nối giữa nghệ sĩ sáng tạo với công chúng nhưng về mặt
hình thức giao lưu, lại là chiếc rào cản ngăn cách công
chúng với họ. Ngược lại, ở các loại hình nghệ thuật có
tính trình diễn, nghệ sĩ đến với công chúng bằng chính
con người cụ thể của mình. Họ trình bày nghệ thuật
thông qua bản thân mình với tư cách một công cụ chứ
không cầu viện đến ngoại vật như giấy bút hay vải,
lụa, cọ, sơn.
Cho nên xét về mặt hình ảnh, bên cạnh sự chói sáng
của các nhà biểu diễn, những nghệ sĩ sáng tạo của
chúng ta xem ra mờ nhạt hơn nhiều. Họ ít được chú
ý, thậm chí bị lẫn lộn giữa người này với người khác.
Nếu bất chợt bắt gặp ngoài đường, công chúng rất có
thể nhầm Nguyễn Khải với Nguyễn Minh Châu, Ngọc
Linh với Lê Duy Hạnh hay Nguyễn Trung với Ca Lê
Thắng... nhưng chắc chắn họ sẽ phân biệt dễ dàng và
ngay tức khắc Bạch Tuyết với Kim Cương hoặc Lý
Huỳnh với Nguyễn Chánh Tín.
Trừ những trường hợp bị “phá bĩnh” bởi ngành công
nghiệp truyền thanh (đối với bóng đá, sân khấu và
ca nhạc), các ngôi sao của nghệ thuật trình diễn bao
giờ cũng xuất hiện đồng thời với các hoạt động chuyên
môn của mình. Và hình ảnh của họ được công chúng
sẵn sàng tiếp nhận như một phần không thể tách rời
khỏi những khoái cảm nghệ thuật mà họ đem lại. Lối
thưởng ngoạn trực quan này cắt nghĩa tại sao họ dễ
tạo ảnh hưởng lên công chúng, đặc biệt là giới trẻ,
cũng như dễ được giới trẻ yêu thích, hâm mộ, kế đến
là... bắt chước!

ng ườ i quảng đi https://thuviensach.vn
ăn mì quảng 25

* * *
Nhưng giới trẻ thường bắt chước những gì nơi thần
tượng của mình? Tất nhiên trong thâm tâm họ ao ước
có được những khả năng như ngôi sao mà họ ngưỡng
mộ: một giọng ca mượt mà, truyền cảm, một lối diễn
xuất tinh tế và điêu luyện hoặc một cú sút phạt tài
tình xuyên qua rào chắn trước cầu môn. Nhưng trên
thực tế, để đạt được ước vọng thầm kín đó, phỏng có
mấy ai?
Cho nên đa phần họ chỉ bắt chước những biểu hiện
về mặt hình thức. Trách họ thế nào được, khi mà để
hát hay như một ca sĩ thời danh bao giờ cũng gian
nan và khó thực hiện hơn nhiều so với việc làm sao
để giống ca sĩ đó về mặt ngoại dạng, cũng như kết tóc
lại thành bím như Ruud Gullit chắc chắn là dễ hơn
việc dùng cái đầu tóc đó đội bóng vào lưới đối phương.
Muốn sở hữu một khả năng, cần phải học tập, nhưng
muốn chiếm dụng một kiểu ăn mặc, chỉ sao chép là đủ.
Cách thứ hai đòi hỏi ít nỗ lực hơn mà cơ may thành
công lại cao hơn. Vì vậy, nếu có ai bảo một kiểu nón từ
phim ảnh bước ra cuộc đời nhanh hơn nhiều so với lúc
nó được chọn để đưa vào phim ảnh, thì không hẳn đó
là người thích nói chuyện hoạt kê.
Thời trang trên những sàn diễn cũng xâm nhập vào
đời thường với một sự nhanh nhạy không kém. Những
kiểu áo xẻ, những kiểu váy túm và váy quét nhiều khi
được sinh ra dưới ánh đèn màu nhưng lại lớn lên và

26 ng uyễ n n hật án h

https://thuviensach.vn

biểu dương lực lượng dưới ánh nắng ấm áp của mặt
trời trên đường phố.
Giới trẻ không chỉ tìm thấy nơi thần tượng của mình
những “tiêu chí” về trang phục. Những kiểu tóc, những
dáng đi, những nụ cười, những cú liếc mắt, ngay đến
một kiểu khịt mũi đôi khi cũng tìm được cơ hội in
thêm những “phó bản” nơi những người hâm mộ trẻ
tuổi. Thậm chí có một thời, người ta có thể tìm thấy
cái nốt ruồi đặc biệt duyên dáng của ca sĩ Thanh Lan
trên khóe môi của rất nhiều thiếu nữ.
Và cũng như trong những lãnh vực khác thời mở cửa,
ở ngay cái địa hạt vốn chẳng can dự gì đến hải quan
cửa khẩu này, những món hàng ngoại vẫn tìm thấy
những vận may của mình. Từ lâu, trên xứ sở của chiếc
áo dài đã xuất hiện những mái tóc vàng của Madonna.
Mốt đeo bông một bên tai của siêu cầu thủ Maradona
và các ca sĩ nhạc rock phương Tây cũng nhanh chóng
tìm thấy ở tuổi trẻ thành phố không ít những tâm hồn
đồng điệu. Âu đó cũng là một đường lối giao lưu!

* * *
Như vậy, phải chăng tuổi trẻ chỉ học tập ở nhà
trường, ở các trung tâm ngoại ngữ và các phòng vi
tính, còn ở sân khấu, rạp hát và sân vận động, tuổi trẻ
chỉ làm mỗi một việc là... bắt chước? Tôi e rằng sự thể
không đơn giản như vậy!
Bắt chước một ai hoặc cố giống một ai, dẫu chỉ về
hình thức, tuổi trẻ cũng đồng thời tiếp nhận luôn cả

ng ườ i quảng đi https://thuviensach.vn
ăn mì quảng 27

phong cách và thái độ sống của người đó một cách có
hay không có ý thức. Tuổi trẻ phương Tây thập niên
60 ưa chuộng kiểu tóc dài phủ kín tai của ban nhạc
Beatles, và kiểu kiếng cận mắt tròn của John Lennon
sau đó, không đơn thuần vì mê đắm những cải cách
mới mẻ của nhạc pop mà còn xuất phát từ sự tán thành
quan điểm phản chiến, lòng yêu chuộng hòa bình và
cái đẹp mà các chàng trai Liverpool thể hiện trong
những ca khúc bất tử của mình. Cũng như vậy, với
tinh thần chống phân biệt chủng tộc mạnh mẽ, chắc
chắn Ruud Gullit đem lại cho tuổi trẻ nhiều điều bổ
ích hơn hẳn Maradona, một tài năng từng được coi là
tấm gương sáng của giới trẻ Achentina trước khi dính
líu đến ma túy và hàng loạt vụ tai tiếng khác.
Tôi tin rằng một chàng trai nhất mực để tóc theo
kiểu Ruud Gullit không thể nào đối xử tệ bạc với người
bạn da màu trong khu phố mình ở, cũng như một cô
gái khăng khăng nhuộm tóc cho giống “quả bom sex”
Madonna thì tất nhiên ít nhiều đồng tình với quan
niệm luyến ái tự do.
Tóm lại, bằng những phản ứng của mình đối với thế
giới chung quanh, dù muốn hay không trên thực tế các
ngôi sao vẫn đang làm một sứ mạng trọng đại là truyền
đạt đến công chúng hâm mộ những quan niệm của
mình về cuộc sống. Đó không phải là loại trường học
rao giảng bằng phấn viết và những lời răn mà là một
nền giáo dục thực thi bằng nhân cách. Tuổi trẻ bắt
chước thần tượng của mình đôi khi chỉ một chiếc áo,
nhưng nếu đằng sau tấm áo đó là một trái tim đẹp đẽ

28 ng uyễ n n hật án h

https://thuviensach.vn

và lành mạnh thì sự thu hoạch của tuổi trẻ chắc chắn
sẽ không dừng lại bên ngoài những mảnh vải vô tri.
Còn ngược lại, lỡ ngưỡng mộ một thần tượng có đôi
chân nhúng bùn, tuổi trẻ chẳng có cách nào khác hơn
là đành cam để giấc mơ của mình chịu một lần vấy
bẩn. Các ngôi sao của chúng ta có bao giờ giật mình về
những điều nhạy cảm này chăng?
Sài Gòn Giải Phóng chủ nhật, 13-6-1993

ng ườ i quảng đi https://thuviensach.vn
ăn mì quảng 29

một năm sống với lịch

t

rong các mặt hàng Tết, lịch có lẽ là thứ
hàng hóa được bày bán sớm nhất. Những nhà làm lịch
săn ảnh từ mùa hạ, săn... giấy phép từ mùa thu để
bước qua mùa đông, vào khoảng cuối tháng mười, lịch
đã kịp có mặt trên thị trường. Chim én chưa bay, hoa
mai chưa nở, nhưng một sớm mai đạp xe ngang quầy
sách báo, thấy cô diễn viên điện ảnh quen thuộc đang
toòng teng trên tấm lịch nhìn ra cười toe toét, khách đi
đường đã có thể vui mừng hoặc buồn rầu tự nhủ: “Lại
một cái Tết nữa sắp đến!”. Chưa kịp mở đầu năm mới
đã hấp tấp báo hiệu sự cáo chung của năm cũ, phải

30 ng uyễ n n hật án h

https://thuviensach.vn

chăng đó là công dụng đầu tiên, và ngoài chức năng,
của lịch?
Một tấm lịch thật ra cũng na ná như một cái đồng
hồ. Đồng hồ chỉ giờ giấc trong ngày, còn lịch chỉ ngày
tháng trong năm. Về sau, một số loại đồng hồ mở
thêm các cửa sổ chỉ ngày, thứ với mưu toan kiêm luôn
chức năng của lịch nhưng bất thành. Cũng là công cụ
đo lường và tính toán thời gian nhưng đồng hồ dù cải
tiến đến đâu cũng chỉ cung cấp thông tin về thời gian
hiện tại trong khi nhiệm vụ của lịch là trình bày những
ngày tháng được phân chia và hệ thống trong một thời
gian dài. Người ta xem lịch để tính toán giỗ kỵ, cưới
hỏi, sắp xếp công việc hoặc bố trí hẹn hò, toàn những
chuyện đại sự!
Cũng như đồng hồ, lịch càng ngày càng được chuyên
biệt hóa. Có đồng hồ bỏ túi, đồng hồ đeo tay, đồng
hồ báo thức, đồng hồ treo tường, đồng hồ trên bộ,
đồng hồ dưới nước, đồng hồ đa năng... thì cũng có lịch
bướm, lịch bloc, lịch tờ, lịch bỏ túi, lịch để bàn, lịch
sổ tay, lịch thiên văn, lịch tổng hợp... trong đó địa vị
thống...